به گزارش اطلاعات آنلاین، جلالی از خاندانی ریشهدار و فرهنگپرور برخاست؛ از سوی پدری نواده شمسالدین جلالی (از رجال دوره قاجار و پهلوی اول) و از سوی مادری، از خاندان نامدار هدایت نواده رضاقلیخان هدایت و از بستگان صادق هدایت بود. این پیوند خونی با درخت تنومند ادب و اندیشه، بستر مناسبی برای رشد روح جستجوگر بیژن فراهم کرد، هرچند که او راه و صدایی مستقل از دیگران برای خود برگزید.
جلالی روزگار جوانی را به جستجو در اقلیمهای گوناگون گذراند. مدتی در شمشک و تبریز زیست، در دبیرستانهای البرز و فیروزبهرام درس خواند و سپس راهی فرانسه شد تا رشتههای فیزیک، علوم طبیعی و ادبیات فرانسوی را دنبال کند. با این حال، روح آزاداندیش و بیقرار او هیچگاه تن به انضباط خشک آکادمیک نداد. او دانشگاه را نیمهکاره رها کرد تا به گشتوگذار آزاد در زمینههای فلسفه، هنر و ادبیات بپردازد.
پس از بازگشت به ایران و فراغت بیشتر برای مطالعه و اندیشیدن، تأملهای شاعرانهاش نظم گرفت و از آغاز دههی ۱۳۴۰ خورشیدی، سرودههای سپید خود را به نشر سپرد. کتابهایی چون «روزها»، «دل ما و جهان»، «رنگ آبها»، «آب و آفتاب» و سرانجام «روزانهها» —که پختهترین اثر دوران حیات اوست— حاصل همین سیر و سلوک درونی هستند. جلالی هرچند هیچگاه به شغلهای رسمی ادبی دل نبست و زندگیاش را در سکوت و آرامشِ بهدور از هیاهو گذراند، اما آثارش گواهی بر ذهنی ژرفاندیش بود.
نگاهی به تاریخ و جامعه
برخلاف برخی روشنفکران که نگاهی یکسویه به تحولات اجتماعی داشتند، بیژن جلالی رویکردی واقعبینانه، متمایز و متفکرانه به پیرامون خود داشت. دیدگاه او درباره انقلاب سال ۱۳۵۷ یکی از زوایای جالب تفکر اجتماعی اوست. او در یکی از گفتوگوهای بهیادگارماندهاش دربارهی این رخداد بزرگ چنین میگوید: «گرچه انقلابی نبودم، ولی خیلی بهراحتی با انقلاب برخورد کردم. میشود گفت هیجان و فداکاری مردم در انقلاب برایم جنبهای حماسی و هم غنایی داشت. انتظار عمدهای از آن نداشتم. ولی نفس انقلاب برایم خیلی جالب بود. چون فکر نمیکردم مردم بتوانند روزی سربلند کنند. فکر میکردم قبل از انقلاب، ما مملکتی سنتی بودیم و حالا افتادهایم در بستر تاریخ. پرشی به جلو کردهایم. انقلاب همه تابوها را شکست، از لحاظ طبقاتی و از لحاظ روابط فردی مثل روابط زن و مرد. زنها امروز خیلی بیشتر پرخاشگر و حق طلباند تا در گذشته. در همه کارها شرکت دارند، از مدرسه و دانشگاه تا عرضه کار... تأسفی برای دوران قبل از انقلاب ندارم و فکر میکنم فضای فکری بعد از انقلاب در ایران بازتر شده است. انواع متفکر میتواند خودش را لااقل در زمینه نظری بروز دهد.»
این دیدگاه نشان میدهد که جلالی تحولات اجتماعی را نه با عینک تعصب، بلکه با نگاهی تاریخی و رو به جلو تحلیل میکرده است؛ رویکردی که نشانگر گستردگی افق فکری این شاعر آرام است.
شعری از جنس مراقبه و اشراق
در حوزهی ادبیات، شعر بیژن جلالی شعر مراقبه و مکاشفه است. کامیار عابدی، پژوهشگر و منتقد ادبی، در تحلیل آثار او بهدستیابی شاعر به اقلیم اشراق اشاره میکند و میگوید شعر جلالی از هرگونه پیچیدگی لفظی، تصنعات تصویری و هیاهوی نامتعارف به دور است. او با هستی، در هستی و به هستی میاندیشید.
در شعر جلالی، مفهوم مرگ و نیستی حضوری پررنگ و متأملانه دارد. او دنیا را از پشت پنجرهای از سادگی و زلالیت تماشا میکرد؛ چنانکه در شعر معروفش از دفتر «آب و آفتاب» میخوانیم:
کتابها بر یکدیگر توده شدهاند
چون برگهای مردهی پاییزی
بر لب هیچ کدام لبخندی نیست
هیچ کدام از جای خود نمیجنبند
و من برای دیدن یک درخت
به سوی پنجره میروم.
بیژن جلالی در ۲۴ دیماه ۱۳۷۸ در ۷۲ سالگی درگذشت و در بهشت زهرای تهران آرام گرفت. زندگی او در سکوت گذشت، اما مرگش پایان راه او نبود. پس از درگذشت او، به همت برادرش مهرداد جلالی و ناشران مختلف، گنجینهای از اشعار چاپنشدهاش منتشر شد که با استقبال شورانگیز نسل جدید مخاطبان ادبی روبهرو شد؛ نسلی که سادگی کلام، خلوص نیّت و تصاویر ناب او را همچند مرهمی بر زخمهای زندگی مدرن یافتند.
نام بیژن جلالی امروز بیش از هر چیز یادآور شاعری است که جهان را با نگاهی کودکانه اما خردمندانه ورق زد؛ انسانی که تا واپسین روزهای حیات، تماشاگر خلوت بارانها و طوفانهای درون بود.
اگر کسی مرا خواست بگویید رفته بارانها را تماشا کند.
و اگر اصرار کرد، بگویید برای دیدن طوفانها رفتهاست!
و اگر باز هم سماجت کرد،
بگویید رفتهاست تا دیگر بازنگردد.